Kompost z osadów ściekowych: odpad czy nawóz?

Forum eksploatatora nr 02/2003

Autor:

dr inż. Roman Sobczyk

KOMPOST Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH: ODPAD CZY NAWÓZ?

Pomimo kilkuletniego okresu funkcjonowania w polskich przepisach ochrony środowiska szczegółowych zasad gospodarowania osadami ściekowymi
Wytwarzający osady ściekowe nadal borykają się z ich zagospodarowaniem.

Aktualnie kwestie te regulują: Ustawa z 27 kwietnia 2001r. o odpadach (Dz. U. 01.62.628 z pozn. zm) - w szczególności art. 43, Rozporządzenie MŚ z dnia 01.08.2002r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. 02.134.1140), Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów dnia 16.09.2002r. - o sprostowaniu błędu (Dz. U. 02.155.1299).

Pozornie proste czynności związane z przyrodniczym wykorzystaniem osadów, w praktyce okazują się przedsięwzięciem kłopotliwym do realizacji dla eksploatatorów oczyszczalni.

Przyjęty przez zapisy Ustawy o odpadach tryb postępowania - regulujący uzgodnienia administracyjno-prawne gospodarki odpadami, często jest źle interpretowany czy wręcz niedostrzegany.

W wielu regionach kraju stosowane są, nie mające podstaw prawnych, praktyki opiniowania gospodarki osadami przez powiatowe inspektoraty sanitarne, czy "przyzwolenia sposobu zagospodarowania" przez inspektorów ochrony środowiska. Okazuje się, że pewne przyjęte przed laty stereotypy, nadal stosowane są dla "dobra rozwiązania tematów". Spotykana jest również "dowolna gospodarka osadami" szczególnie na małych oczyszczalniach, gdzie nie prowadzi się badań gruntów nawożonych osadami, nie wspominając, że częstokroć badania osadów posiadają datę sprzed kilku lat, o ile w ogóle są wykonywane. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka, a najważniejsze to brak doświadczenia i tradycji w prowadzeniu zagospodarowania osadów oraz wysokie koszty związane z zagospodarowaniem osadów.

Oczyszczalnie, które wdrożyły systemy zagospodarowania osadów,
szczególnie w kierunku rolniczym i były świadome zakresu obowiązków wynikających z obowiązujących przepisów, zaczynają szukać innych możliwości pozbycia się osadów. Najtańszym dotąd sposobem zagospodarowania nieprzetworzonych osadów ściekowych było stosowanie ich w rolnictwie. Obecnie obowiązujące rozporządzenie z 01.08.2002 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych, wprowadzając obowiązek corocznego badania gruntów w przypadku stosowania osadów do produkcji wszystkich upraw rolnych, spowodowało że kierunek ten stał się mniej atrakcyjny.

Odchodzenie od rolniczego stosowania osadów i szukanie innych możliwości ich pozbywania się wynika:

Ze wzrostu kosztów badań gruntów (w przypadku stosowania osadów do uprawy wszystkich płodów rolnych badania gruntów wykonuje się co rocznie),
Konieczności pozyskiwania bardzo dużych areałów gruntu (w przypadku stosowania osadów do uprawy wszystkich płodów rolnych dawka osadu wynieść może zaledwie 10 Mg sm. /ha/5 lat)
Problemów z magazynowaniem, wynikających z właściwości fizycznych osadów

Dla oczyszczalni wytwarzających większe ilości osadów problemem jest
sezonowość stosowania osadów. Terminy prowadzenia prac polowych, uzależnienia od warunków atmosferycznych, pory roku narzucają konieczność budowania dużych powierzchni magazynowania osadów. Magazynowanie osadów to również problemy związane z przygotowaniem odpowiedniej powierzchni (utwardzenia, uszczelnienia, odcieki), emisją nieprzyjemnych zapachów składowanych osadów, ponownego uwilgotnienia po wpływem opadów atmosferycznych, reinfekcji osadów niedostatecznie ustabilizowanych. Szczególnie nurtującym oczyszczalnie problemem jest brak własnego sprzętu transportowego oraz technicznego do: aplikacji osadów, wykonywania uprawek polowych jak również osób posiadających odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w zagospodarowaniu osadów. Stąd też coraz częściej ogłaszane są publiczne przetargi na odbiór i zagospodarowywanie osadów.

Nowinki techniczne docierające na oczyszczalnie dość prędko pokazały, że osady można kompostować produkując z nich kompost, który swoimi właściwościami
przypomina ziemię ogrodniczą, a możliwości zbytu kompostu są dużo większe niż nie przetworzonych osadów. Dla oczyszczalni ważne jest również, że kompost jest
materiałem stabilnym, nie wydzielającym przykrych zapachów, dającym się łatwo
przechowywać, transportować, konfekcjonować. Argumentów "za kompostowaniem" jest często więcej niż przeciw. Jednym z nich jest również zapewnienie (głównie ze strony firm oferujących technologie), że stosowanie kompostu nie jest już stosowaniem osadu ze wszystkimi konsekwencjami wynikającymi z Ustawy o odpadach i rozporządzenia w sprawie komunalnych osadów ściekowych. Producent kompostu z osadów nie musi zatem już badać gruntów, na których stosuje kompost, dawki kompostu na hektar mogą być dużo większe niż osadów, itp.

I tu zaczynają się wątpliwości. Czy osad przetworzony na kompost nie już jest
odpadem?, czy wytworzony kompost możemy stosować bez uprzedniego badania
gruntów na których ma być zastosowany?, czy uzyskany w wyniku kompostowania produkt jest nawozem?

Firmy handlujące technologią i urządzeniami częstokroć pomijają owe zapytania, nie zagłębiając się w zagadnienia formalno-prawne, skupiając się na przekonaniu do oferowanej "super technologii".

W tej części artykułu postaram się odpowiedzieć na powyższe i inne pytania
dotyczące "kompostu" zarówno w sensie odpadu jak i produktu.

Aby osady ściekowe mogły być wykorzystane zgodnie z zapisem art. 43 ust 1 Ustawy o odpadach muszą spełniać szereg warunków pozwalających na
zastosowanie ich w sposób bezpieczny dla ludzi i środowiska. Jednym z ważniejszych kryteriów dopuszczalności osadów do użytkowania jest odpowiednio niski poziom metali ciężkich i odpowiednia czystość mikrobiologiczno-parazytologiczna. Osady posiadające zanieczyszczenia mikrobiologiczno-parazytologiczne przed wykorzystaniem poddawane są odpowiednim procesom technologicznym, m in. procesowi kompostowania, który obniża bądź eliminuje zagrożenia sanitarne osadów.

W takim przypadku proces kompostowania jest jedną z metod biologicznych,
powodujących obniżenie podatności osadów ściekowych do zagniwania i eliminujących zagrożenia dla zdrowia.

Stosując zatem przekompostowany osad, powinniśmy opierać się o przepisy
dotyczące stosowania komunalnych osadów ściekowych.

Zakwalifikowanie kompostu jako nawozu i wprowadzanie go do obrotu
podlega zupełnie innym podstawom prawnym.

Jeszcze do niedawna gospodarowanie kompostem regulowane było w zapisach
Ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska. Art. 15 ust. 3 ustawy zobowiązywał prowadzących działalność związaną z rolniczym użytkowaniem gruntów, do stosowania środków chemicznych i biologicznych w ilościach i w sposób nie naruszający równowagi przyrodniczej, a zwłaszcza nie powodujący szkodliwego zanieczyszczenia gleby lub wody, niszczenia zwierząt,
roślin i ekosystemów, albo pogorszenia warunków ich życia i hodowli.

Można zatem było uznać, że osad przetworzony na kompost i spełniający
wymagania jakościowe określone w Normie Branżowej BN-89/9103-09 spełniał
kryteria nawozu organicznego - kompostu, a jego stosowanie nie było stosowaniem osadów.

W dniu wejścia w życie Ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz.U.00.89.991), prowadzący działalność związaną z wytwarzaniem i wprowadzaniem do obrotu nawozów, w tym nawozów organicznych zobowiązani zostali do uregulowania kwestii dotyczących zezwolenia na wprowadzenie nawozów do obrotu.

Bezspornie należy stwierdzić, że jeśli deklarujemy o wytwarzaniu kompostu -
nawozu organicznego, a nie odpadu - wówczas automatycznie podlegamy przepisom Ustawy o nawozach i nawożeniu. Należy jednak pamiętać, że wytworzony kompost odpowiadać musi jakości określonej w Normie Branżowej BN-89/9103-09.

Wprowadzenie kompostu do obrotu reguluje Ustawa z dnia 26 lipca 2000 r. o
nawozach i nawożeniu (Dz. U.00.89.991). Zgodnie z ustawą kompost został
zaliczony do nawozów organicznych - substancje organiczne i ich mieszaniny, w tym komposty zawierające składniki pokarmowe roślin.

Biorąc pod uwagę zapis art. 3 ust 2. Ustawy o nawozach i nawożeniu, nawozy
organiczne, mogą być wprowadzane do obrotu na podstawie zezwolenia ministra
właściwego do spraw rolnictwa. Zezwolenie wydawane jest na wniosek producenta nawozu. Należy zaznaczyć, że do wniosku należy dołączyć, zgodnie z art. 4 ust 2 Ustawy projekt instrukcji stosowania i przechowywania nawozu oraz wyniki badań i opinie, o których mowa w ust. 3 Ustawy, a w szczególności:

Że nawóz jest przydatny do nawożenia roślin i gleb lub rekultywacji gleb,
Po prawidłowym zastosowaniu nie wykazuje bezpośredniego lub pośredniego
szkodliwego oddziaływania na zdrowie ludzi i zwierząt oraz na środowisko,
Spełnia wymagania jakościowe,
Nie zawiera zanieczyszczeń powyżej wartości dopuszczalnych.

Producent lub importer nawozu jest obowiązany dostarczyć upoważnionej jednostce organizacyjnej, przeprowadzającej badania i wydającej opinie, szczegółową dokumentację dotyczącą nawozu. Szczegółowy zakres badań nawozów oraz wymagania dotyczące opinii, umożliwiających stwierdzenie spełnienia warunków niezbędnych do wydania zezwolenia na wprowadzenie nawozu do obrotu, określone zostały w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 1 czerwca 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz.U.01.60.615).

Zakres badań określonych w powyższym rozporządzeniu obejmuje oznaczenie
składu chemicznego nawozu, składu mikrobiologiczno-parazytologicznego, właściwości fizycznych i fizykochemicznych. Rozporządzenie określa również
jednostki upoważnione do prowadzenia badań, i wydawania o nawozach, mających uzyskać dopuszczenie do obrotu. Cytując zapis art. § 3. ust 1. rozporządzenia, instytucje upoważnione to:

Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa z siedzibą w Puławach w zakresie:
1. Badań fizycznych, fizykochemicznych i chemicznych nawozów organicznych,
  organiczno-mineralnych, wapniowych oraz wapniowo-magnezowych,
2. Badań biologicznych oraz rolniczych nawozu przewidzianego do nawożenia
  upraw polowych oraz użytków zielonych,
3. Wydawania opinii dotyczącej przydatności nawozu do nawożenia roślin i gleb
  lub rekultywacji gleb - w stosunku do nawozu przewidzianego do stosowania
  w uprawach polowych oraz na użytkach zielonych,
4. Wydawania opinii dotyczącej spełniania przez nawóz organiczny, organiczno-
  mineralny, wapniowy oraz wapniowo-magnezowy wymagań jakościowych
  oraz wymagań dotyczących dopuszczalnych wartości zanieczyszczeń w tym
  nawozie,
5. Wydawania opinii o oddziaływaniu nawozu na zdrowie ludzi, zwierząt oraz na
  środowisko,
Instytut Warzywnictwa z siedzibą w Skierniewicach w zakresie:
1. Badań biologicznych oraz rolniczych nawozu przewidzianego do nawożenia
  upraw warzywnych oraz pod osłonami (szklarnie, inspekty, namioty foliowe),
2. Wydawania opinii dotyczącej przydatności nawozu do nawożenia roślin i gleb -
  w stosunku do nawozu przewidzianego do stosowania w uprawach roślin
  warzywnych oraz pod osłonami (szklarnie, inspekty, namioty foliowe),
3. Wydawania opinii o oddziaływaniu nawozu na zdrowie ludzi, zwierząt oraz na
  środowisko,
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa z siedzibą w Skierniewicach w zakresie:
1. Badań biologicznych oraz rolniczych nawozu przewidzianego do nawożenia
  upraw sadowniczych, roślin ozdobnych oraz trawników,
2. Wydawania opinii dotyczącej przydatności nawozu do nawożenia roślin i gleb -
  w stosunku do nawozu przewidzianego do stosowania w uprawach
  sadowniczych, uprawach roślin ozdobnych oraz na trawnikach,
3. Wydawania opinii o oddziaływaniu nawozu na zdrowie ludzi, zwierząt oraz na
  środowisko,
Instytut Badawczy Leśnictwa z siedzibą w Warszawie w zakresie:
1. Badań biologicznych oraz rolniczych w stosunku do nawozu przewidzianego do
  nawożenia lasów,
2. Wydawania opinii dotyczącej przydatności nawozu do nawożenia roślin i gleb w
  lasach,
3. Wydawania opinii o oddziaływaniu nawozu na zdrowie ludzi, zwierząt oraz na
  środowisko, po prawidłowym jego zastosowaniu w lasach,
Instytut Nawozów Sztucznych z siedzibą w Puławach w zakresie:
1. Badań fizycznych, fizykochemicznych i chemicznych nawozów mineralnych,
2. Wydawania opinii dotyczącej spełniania przez nawóz mineralny wymagań
  jakościowych oraz wymagań dotyczących wartości dopuszczalnych
  zanieczyszczeń w tym nawozie,
Instytut Medycyny Wsi z siedzibą w Lublinie w zakresie:
1. Badań biologicznych nawozu,
2. Wydawania opinii dotyczącej bezpośredniego oddziaływania nawozu na
  zdrowie ludzi - w stosunku do nawozów organicznych i organiczno-mineralnych
  produkowanych na bazie substancji organicznych pochodzących z odpadów
  komunalnych, przemysłowych oraz kompostów lub nawozów, w których
  składzie chemicznym występuje substancja dotychczas nieznana lub
  niestosowana w nawożeniu,
Państwowy Instytut Weterynaryjny z siedzibą w Puławach w zakresie:
1. Badań biologicznych nawozu,
2. Wydawania opinii dotyczącej bezpośredniego oddziaływania nawozu na
  zdrowie zwierząt - w stosunku do nawozów organicznych oraz organiczno-
  mineralnych produkowanych na bazie substancji organicznych pochodzących z
  odpadów komunalnych, przemysłowych oraz kompostów lub nawozów, w
  których składzie chemicznym występuje substancja dotychczas nieznana lub
  niestosowana w nawożeniu,
Instytut Ochrony Środowiska z siedzibą w Warszawie w zakresie:
1. Badań biologicznych oraz fizycznych, fizykochemicznych i chemicznych
  nawozów organicznych oraz organiczne-mineralnych,
2. Wydawania opinii dotyczącej bezpośredniego oddziaływania nawozu na
  środowisko - w stosunku do nawozów organicznych oraz organiczno-
  mineralnych produkowanych na bazie substancji organicznych pochodzących
  z odpadów komunalnych, przemysłowych oraz kompostów lub nawozów, w
  których składzie chemicznym występuje substancja dotychczas nieznana lub
  niestosowana w nawożeniu.

Podsumowując dotychczasowe cytowane zapisy Ustawy o nawozach i nawożeniu
oraz rozporządzenia w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu należy stwierdzić, że o uniwersalności kompostu (wielokierunkowym wykorzystaniu) - decydowała będzie ilość opinii i wykonanych badań. Należy zaznaczyć, że zgodnie z zapisami art. 4 ust 5. koszty badań i opinii, o których mowa w ust. 3 Ustawy o nawozach i nawożeniu, ponosi producent lub importer nawozu. Biorąc pod uwagę informacje uzyskane od producentów "kompostu" z osadów, którzy zamierzają wprowadzić produkowane przez siebie komposty do obrotu, rząd wielkości kosztów poniesionych przez nich do tej pory, na przeprowadzenie badań i uzyskanie stosownych opinii, kształtuje się na poziomie 200 - 300 tysięcy złotych. Dodajmy, że koszty te uwzględniają wyłącznie badania wybranych kierunków zastosowania kompostu (czyli nawóz nie będzie nawozem uniwersalnym), a cykl badawczy nie jest jeszcze zakończony.

Ponadto należy stwierdzić, że: przetworzenie osadów na kompost, stosowane
jako metoda higienizacji i przygotowania osadów do przyrodniczego wykorzystania określonego w art. 34 ust 1 Ustawy o odpadach nie oznacza, że wytworzony kompost możemy stosować z pominięciem szczegółowych zasad stosowania określonych w Rozporządzeniu w sprawie komunalnych osadów ściekowych. "Ucieczką" spod rozporządzenia w sprawie komunalnych osadów ściekowych będzie przekwalifikowanie osadów na kompost - nawóz organiczny. Wiąże się to jednak z zezwoleniem na wprowadzenie nawozu do obrotu, warunkiem którego będzie uzyskanie stosownych opinii i przeprowadzenie badań przez wskazane instytuty naukowe (zgodnie z Ustawą o nawozach i nawożeniu). Zezwolenie na wprowadzenie nawozu do obrotu wydaje się na czas nieokreślony. Należy jednak pamiętać, że może być ono cofnięte w razie nieprzestrzegania wymagań jakościowych określanych w zezwoleniu lub ujawnienia szkodliwego oddziaływania nawozu na zdrowie ludzi i zwierząt oraz na środowisko. Biorąc pod uwagę zmienność składu osadów, który uzależniony jest od jakości dopływających na oczyszczalnie ścieków, wydaje się, że utrzymanie odpowiedniej jakości wytwarzanego kompostu - nawozu organicznego może w praktyce okazać się problematyczne. Wprowadzanie zaś do obrotu kompostu niezgodnie z warunkami określonymi w Ustawie o nawozach i nawożeniu naraża wprowadzającego na zapłacenie kary pieniężnej w wysokości stanowiącej 100% kwoty należnej za sprzedane nawozy. W razie cofnięcia zezwolenia na wprowadzenie nawozu do obrotu producent lub importer nawozu jest obowiązany wycofać na własny koszt nawóz z obrotu w terminie 3 miesięcy od dnia, w którym decyzja o cofnięciu zezwolenia stała się ostateczna.

Wróć